Charlie'nin Çikolata Fabrikası

Bazı hikâyeler vardır, kapağını açar açmaz burnuna bir koku gelir. Eritilmiş çikolata, şekerleme dükkânları, çocukluğun sabırsız neşesi… Roald Dahl’ın Charlie’nin Çikolata Fabrikası da böyle başlar. Ama birkaç sayfa sonra okur şunu fark eder: Bu koku yalnızca tatlı değildir. İçinde açlık vardır, yoksulluk vardır, hırs vardır, terbiye vardır, yalnızlık vardır. Ve belki de en çok, insanın kendisiyle imtihanı vardır. Dahl, masal gibi bir dünyanın kapısını aralar; fakat o kapının ardında parıltılı ambalajların altında saklanan çok tanıdık hakikatler durur.

Charlie Bucket küçük bir çocuktur. Fakirdir. Öyle “az imkânlı” falan değil; gerçekten yoksuldur. Annesiyle, iki taraftan da yataktan kalkamayan dört yaşlı büyükanne ve büyükbabasıyla, tek odalı, rüzgâr alan, kışın içinden soğuk geçen bir evde yaşar. Evde en bol şey, yokluktur. En sık konuşulan konu, yemektir. Charlie’nin doğum günlerinde aldığı tek çikolata, yılın en büyük lüksüdür. O çikolatayı bir günde bitirmez; küçük küçük ısırır, günlere böler, kokusunu saklar. Daha ilk sayfalarda Dahl, çocuğun hayal gücünü değil, açlığını koyar merkeze. Çünkü Charlie’nin düşleri bile açtır.

Ve şehrin ortasında, kapıları yıllardır kapalı duran o devasa fabrika yükselir: Willy Wonka’nın çikolata fabrikası. Kimse Wonka’yı görmez olmuştur. İçeride kimlerin çalıştığı bilinmez. Ama bacalardan hâlâ çikolata kokusu çıkar, yeni tatlılar piyasaya sürülür. Bu fabrika, kasabanın ortasında duran bir sır gibidir. Çocuklar için bir rüya, büyükler için bir dedikodu kaynağı. Charlie içinse vitrinden bakılan, ama asla girilmeyecek bir başka dünya.

Derken Wonka bir gün duyurur: Beş çikolatanın içine beş altın bilet saklanmıştır. Bu biletleri bulan beş çocuk, fabrikayı gezme hakkı kazanacaktır. Şehir bir anda çılgınlığa kapılır. Çocuklar çikolata almaya, aileler servet harcamaya başlar. Gazeteler kazananları basar. Her yeni bilet, yeni bir “şanslı çocuk” demektir. Ama bu çocuklar, kısa sürede masalın içindeki asıl masalı açığa çıkarır.

Augustus Gloop oburdur. Sürekli yer. Yemezse var olamayacak gibidir. Veruca Salt şımarıktır. İster ve alır. Dünya onun isteklerine göre eğilmelidir. Violet Beauregarde hırslıdır. Sürekli çiğner, sürekli yarışır, sürekli “en” olmak ister. Mike Teavee ise ekranın çocuğudur. Şiddetle, hızla, görüntüyle büyümüştür. Hepsi, bir yönüyle karikatür gibidir. Ama bir yönüyle de tanıdıktır. Dahl onları büyütür, abartır, komikleştirir. Ama bu abartının içinde çok gerçek bir eleştiri vardır: Yetişkin dünyanın çocuklara bıraktığı miras.

Charlie ise biletini neredeyse mucizeyle bulur. Yolda bulduğu bir parayla aldığı çikolatadan çıkar altın kâğıt. O an, romandaki en sessiz ama en güçlü andır. Çünkü Charlie sevinirken bile bağırmaz. Önce eve koşar. Büyüklerine gösterir. Onların gözlerindeki ışığı görür. Onun mutluluğu, paylaşılınca tamamlanan bir mutluluktur. Ve fabrikaya, dedesi Joe ile gider. Yanında hırsını değil, hayranlığını taşır.

Fabrikanın kapıları açıldığında, roman bambaşka bir tona geçer. Artık yalnızca yoksul bir çocuğun hikâyesini değil, tuhaf bir evreni okuruz. Çikolata nehirleri, yenilebilir çiçekler, sakızdan yemekler, televizyonla taşınan çikolatalar… Willy Wonka, bu evrenin eksantrik tanrısı gibidir. Neşelidir ama ürkütücüdür. Komiktir ama mesafelidir. Sürekli şarkı söyleyen Oompa Loompa’lar, bu dünyanın hem işçileri hem korosu olur. Ve her çocuk, kendi zaafının içine doğru yürür.

Augustus çikolata nehrine düşer. Çünkü duramaz. Veruca, sincapların arasında “kötü fındık” ilan edilip çöpe atılır. Çünkü her istediği, onun olmalıdır. Violet sakızı yutar, şişer, morarmaya başlar. Çünkü kendini durduramaz. Mike kendini ekrana ışınlatır. Çünkü dünya onun için bir oyundur. Her kazada, Oompa Loompa’lar şarkı söyler. Şarkılar neşelidir ama sözleri keskindir. Dahl burada masal geleneğini tersyüz eder: Öğütler tatlı değildir; iğne gibidir. Gülümsetirken batırır.

Charlie ise hiçbir “bölüme” düşmez. Çünkü o, hiçbir tuzağa koşmaz. Merak eder ama saldırmaz. Hayranlık duyar ama sahip olmaya kalkmaz. Wonka’yı dinler. Etrafına bakar. Fabrikanın tadını çıkarır. Charlie’nin erdemi, kahramanlık değildir. Ölçüdür. Yetinmeyi bilmek, bekleyebilmek, başkasının sözünü duymak. Dahl, en sessiz çocuğu en büyük ödüle yaklaştırır.

Ve romanın sonunda, beklenmedik ama tuhaf biçimde çok anlamlı bir açıklama gelir: Wonka, fabrikanın varisini aramaktadır. Ama bu varis, çikolatayı en çok seven değil; dünyaya en az zarar verecek olandır. En parlak değil; en sağlam kalplidir. Ve bu yüzden Charlie seçilir. Fabrika, şekerlemelerin değil, bir hayatın emanetidir artık.

Charlie’nin Çikolata Fabrikası yüzeyde rengârenk bir çocuk kitabıdır. Ama alt metninde serttir. Tüketimi, ebeveynliği, şımartmayı, boş zamanı, disiplin eksikliğini, açgözlülüğü eleştirir. Dahl, çocuklara masal anlatıyormuş gibi yapar; aslında yetişkinlere bakar. Çünkü bu çocuklar gökten düşmemiştir. Birer vitrin ürünüdür. Augustus’u obur yapan, evdir. Veruca’yı şımarık yapan, paradır. Mike’ı duyarsız yapan, ekrandır. Violet’i hırslı yapan, rekabettir. Dahl, kimseyi doğuştan suçlamaz. Ortamı işaret eder.

Charlie ise başka bir ortamın ürünüdür. Yoksulluğun, paylaşmanın, birlikte yaşamanın. Onun erdemi romantik değildir. Açlıkla sınanmıştır. Yoklukla törpülenmiştir. O yüzden fabrikaya girdiğinde bile kaybetmez kendini. Çünkü hayalini kurduğu şey, çikolatadan önce sıcak bir çorbadır. Dahl burada çok sessiz ama çok politik bir cümle kurar: Tokluk, bazen insanı unutturur; açlık, bazen hatırlatır.

Willy Wonka karakteri de masum değildir. O, bir dâhi olduğu kadar bir diktatördür. Fabrikasında tek söz onundur. Oompa Loompa’lar neşeli görünür ama görünmezdir. Dahl’ın dünyası, pamuk şekerinden yapılmış bir ütopya değildir. Daha çok, parlayan bir alegoridir. Wonka, modern dünyanın mucit yüzüdür: Eğlence üretir, ama bedeli vardır. Çocuklar kaybolur, değişir, dönüşür. Fabrika, bir lunapark olduğu kadar bir sınav alanıdır.

Kitabın dili hızlıdır, ironiktir, oyunludur. Dahl, okuru sürekli tetikte tutar. Neşeli bir cümleden sonra karanlık bir şaka gelebilir. Masum bir sahnenin ardından tuhaf bir şiddet belirebilir. Bu dengesizlik, romanın ruhudur. Çünkü çocukluk da böyledir: Oyunla korku, kahkahayla ağlama yan yanadır.

Charlie’nin Çikolata Fabrikası, bu yüzden yalnızca çocuklar için değil, çocukluğu hâlâ içinde taşıyanlar içindir. Şekerlemelerden çok, seçimlerle ilgilidir. İnsan olmanın küçük anlarıyla: Bir şeyi almamakla, bir şeyi beklemekle, birini dinlemekle. Dahl, en büyük ödülün çikolata olmadığını fısıldar. En büyük ödül, dünyayı yakmadan içinde kalabilmektir.

Kitabı kapattığında belki bir çikolata istersin. Ama ondan önce, içinden şu geçer: Acaba ben hangi kapının önünde durmayı becerebilirdim? Hangi nehirden içmezdim? Hangi tuşa basmazdım?

Eğer tatlı görünen ama altı biraz acı bir hikâye arıyorsan; güldürürken usulca düşündüren bir masal…