Otomatik Portakal

Bu kitap, şiddeti anlatmak için yazılmış bir roman değildir. Şiddetin, iktidarın ve “iyilik” fikrinin birbirine nasıl dolandığını göstermek için yazılmış bir deneydir. Okur, daha ilk sayfalarda bunun güvenli bir okuma olmayacağını anlar. Çünkü anlatıcı gülümseyerek konuşur; ama anlattıkları karanlıktır.

Romanın merkezinde Alex vardır. Gençtir. Zekidir. Müzik sever — özellikle Beethoven’ı. Ve geceleri arkadaşlarıyla birlikte “ultraşiddet”e çıkar. Döver, yağmalar, tecavüz eder, yakar, kırar. Bunu bir isyan gibi de yapmaz. Bir öfke patlaması gibi de. Alex’in şiddeti neredeyse estetik bir tercihtir. Kendi dilini, kendi ritmini, kendi zevkini kurmuştur. Burgess, bu dünyayı Alex’in ağzından anlatır. Okur, Nadsat denen uydurma bir argoyla karşılaşır. Yabancı, tuhaf ama müzikal bir dil. Bu dil, şiddeti bir perde gibi örter. Sözcükler sevimli, sahneler dehşetlidir. Ve bu çelişki, romanın ilk büyük sarsıntısıdır.

Alex, ailesiyle yaşayan sıradan bir genç gibi görünür. Odasında plaklar, posterler vardır. Ama geceleri başka birine dönüşür. Ya da belki de asıl kendisi odur. Burgess, Alex’i açıklamaz. Psikolojikleştirmez. Onu çocukluğuna indirgemez. Alex’in şiddeti için bir “neden” sunmaz. Bu, romanın en rahatsız edici yönlerinden biridir. Çünkü okur, kötülüğü bir yere bağlamak ister. Oysa Otomatik Portakal, kötülüğü açıklanamaz bir seçim olarak ortaya koyar.

Alex’in çetesiyle girdiği çatışmalar, ihanetler ve bir gece yanlış giden bir saldırı, onu yakalanmaya götürür. Bir kadının ölümü, Alex’in tutuklanması ve hapse gönderilmesiyle romanın yönü değişir. Artık sokak değil, devlet sahnededir. Ve Burgess, asıl sorusunu burada kurmaya başlar: Suçluyu kim onarır? Ve nasıl?

Hapishanede Alex, devletin yeni bir “iyileştirme” yöntemini duyar: Ludovico Tekniği. Bu yöntem, suçlulara şiddetten tiksinmeyi öğretecektir. Alex, özgürlüğü karşılığında denek olmayı kabul eder. Böylece roman, sokak şiddetinden kurumsal şiddete geçer. Ama ton değişmez; yalnızca üniforma değişir.

Ludovico Tekniği, Alex’i bir sandalyeye bağlar. Gözleri zorla açık tutulur. Ona şiddet sahneleri izletilir. Aynı anda vücuduna ağır bulantılar verilir. Klasik koşullanma. Bir süre sonra Alex, şiddeti düşündüğünde bile kusacak hâle gelir. Ama bir ayrıntı vardır: Videolarda Beethoven çalmaktadır. Böylece Alex’in müziğe duyduğu sevgi de zehirlenir. Artık yalnızca şiddete değil, hazza da yaklaşamaz. Beden, zihne karşı bir silah olur.

Alex serbest bırakıldığında, artık “iyi”dir. Kimseye zarar veremez. Ama bu iyilik, bir seçim değildir. Bir refleks, bir kilittir. Alex artık saldırgan değildir, ama savunmasızdır. Sokakta dövülür, aşağılanır, intihara sürüklenir. Önceden zarar verdiği insanlar onu tanımaz ama kader, ona eski hayatını aynalarla geri verir. Burgess, burada okurun içini en çok yakan şeyi yapar: Alex’e acıttırır. Bir caniye acımayı.

Romanın ikinci yarısı, bu ahlaki karmaşanın romanıdır. Alex artık “topluma kazandırılmıştır.” Ama içinde hiçbir dönüşüm yoktur. Yalnızca mekanik bir engel vardır. İyi davranır, çünkü başka türlü davranamaz. Burgess burada kitabın adını ete kemiğe büründürür: Otomatik portakal. Dışı canlı, içi mekanik. Doğal görünen ama yapay. İnsana benzer, ama iradesiz.

Alex, sonunda devletin propaganda aracına dönüşür. “Bakın,” derler, “işte suçun çözümü.” Ama Alex’in bedeni üzerinden kurulan bu başarı, aslında büyük bir yenilgidir. Çünkü insanın içinden seçme hakkı sökülmüştür. Burgess’ın romanı tam da bu noktada keskinleşir: İyilik, eğer seçilemiyorsa, hâlâ iyilik midir?

Romanın farklı baskılarında tartışma yaratan son bölümde Alex’in iç dünyasında bir değişim başlar. Şiddet ona artık eskisi gibi cazip gelmez. Yavaş yavaş yorulur. Bir gelecek, bir aile, bir başka tür hayat hayal eder. Bu dönüşüm, ne devletin yönteminin ne de şiddetin eseridir. Zamanın, yorgunluğun, büyümenin ürünüdür. Burgess burada şunu fısıldar: İnsan değişir. Ama bu değişim, zorla hızlandırıldığında, insanlıktan çıkar.

Otomatik Portakal, politik bir romandır. Ama slogan atmaz. Totaliter rejimlerin, popülist adalet anlayışlarının, güvenlik takıntısının, medyanın ve bilimin nasıl kolayca bir işkence aracına dönüşebileceğini gösterir. Aynı zamanda bireyin karanlığını da örtmez. Alex masum değildir. Roman, okuru iki rahatsız edici uç arasında bırakır: Serbest bir kötülük mü, zorla dayatılmış bir iyilik mi?

Burgess’ın dili oyunsudur ama acımasızdır. Nadsat argosu, okuru metne yabancılaştırır. Şiddetin doğrudan etkisini yumuşatır gibi görünür, ama aslında daha sinsi kılar. Okur, bir süre sonra bu dili çözer. Ve çözdükçe, şiddete alıştığını fark eder. Bu fark ediş, romanın gizli tuzağıdır. Okur, kendi eşiğini görür.

Alex karakteri, sevilmez. Ama unutulmaz. Çünkü o, yalnızca bir birey değil; bir deney alanıdır. İrade nedir? Terbiye nedir? Devletin sınırı nerededir? İnsan, kendi kötülüğünden korunmak için ne kadarını feda edebilir?

Otomatik Portakal, okuru rahatlatan bir roman değildir. Bir katharsis sunmaz. Sonunda “doğru” bir cevap vermez. Yalnızca soruyu derinleştirir. Ve bu soru, kitabı kapattıktan sonra da çalışmaya devam eder.

Belki roman bittiğinde, Beethoven dinlemek istersin. Belki kapatırsın. Ama şunu düşünmeden edemezsin: Eğer iyilik bir düğmeye basarak elde edilebiliyorsa, insan nerede başlar?

Ve belki de asıl ürpertici olan şudur: Bazen dünyayı daha güvenli kılmak adına önerilen çözümler, onu daha insansız kılar.