Istrancalı Abdülharis Paşa

Mehmet Berk Yaltırık’ın Istrancalı Abdülharis Paşa adlı öyküsü (ilk kez 2014’te yayımlanmış, sonrasında aynı adlı derlemeye adını vermiştir), Türk gotik edebiyatının mihenk taşlarından biri olarak değerlendirilebilir. Yaltırık, bu eserde tarih, korku ve halk anlatısını bir potada eriterek, Batı kökenli gotiğin biçimsel yapısını Anadolu coğrafyasının karanlık hafızasıyla yeniden yoğurur. Ortaya çıkan metin, hem ürkütücü bir atmosfer hem de derin bir kültürel içgörü taşır.

Öykü, Osmanlı döneminde Balkanlar’da, Istranca Dağları’nın sisli ormanları ve izole kasabalarında geçer. Başkarakter Abdülharis Paşa, Osmanlı bürokrasisinin rütbeli bir mensubudur; ancak onun hikâyesi, klasik tarih anlatısının değil, halk söylentilerinin içinden yükselir. Paşa’nın adı, yüzyıllardır “ölmeyen”, “ruhunu şeytana satmış” ya da “kanla yaşayan” bir varlık olarak anılır. Yaltırık, bu söylentiyi merkezine alarak bir tarihî korku masalı kurar. Olayların anlatıcısı, kasabaya araştırma için gelen bir memurdur; anlatı onun gözünden, hem merakla hem tedirginlikle ilerler. Bu yapı, gotik edebiyatın vazgeçilmez tekniği olan çerçeve anlatıya (frame narrative) dayanır. Tıpkı Mary Shelley’nin Frankenstein’ında ya da Bram Stoker’ın Dracula’sında olduğu gibi.

Kültürel bağlam açısından eser, Osmanlı’nın son dönemindeki modernleşme sancılarını, taşra ile merkez arasındaki epistemik çatışmayı ve halk inançlarının inatçı direnişini işler. Istrancalı Abdülharis Paşa bu yönüyle, yalnızca bir “hortlak” öyküsü değil, bir zihniyet tarihi okumasıdır. Paşa figürü, mutlak gücün yozlaşmış biçimini temsil eder; onun ölümsüzlüğü bir lütuf değil, lanettir. Yaltırık burada, Osmanlı’nın çökmekte olan düzenini bir metafizik çürüme olarak alegorize eder: kanla beslenen iktidar, sonunda kendi kendini tüketir.

Tematik olarak öykü, iktidar ve yozlaşma, ölümsüzlük ve lanet, akıl ve inanç ekseninde döner. Paşa’nın hikâyesi, gücün ölümsüzlükle değil, insanlıktan kopuşla sonuçlandığını gösterir. “Kan” burada hem literal hem sembolik anlam taşır: halkın kanı, tarihin kanı, iktidarın bedeli. Yaltırık’ın dilinde kan, tarihin silinmez mürekkebidir. Abdülharis Paşa’nın ölümsüzlüğü, halkın bitmeyen korkusudur çünkü o sadece bir birey değil, bir dönemin ruhudur.

Psikolojik düzlemde ise, öyküdeki anlatıcı figürü (araştırmacı memur) akılla batıl inanç arasında gidip gelir. Bu, Yaltırık’ın karakteristik anlatı gerilimidir: modernleşmenin temsilcisi olan “aydın” tipi, halkın söylenceleriyle karşılaştığında kendi rasyonalitesini yitirir. Öykü bu yönüyle, yalnızca bir korku anlatısı değil, bilginin sınırları üzerine bir sorgulamadır. Gerçek nedir? İnanç nerededir? Yaltırık, bu soruları cevapsız bırakarak gotik türün özüne sadık kalır. Belirsizlik, dehşetin en güçlü aracıdır.

Estetik olarak Istrancalı Abdülharis Paşa, dilsel yoğunluğu ve atmosfer kurmadaki başarısıyla dikkat çeker. Eski Türkçeye yakın bir Osmanlıca üslup, taşra kasabasının havasını okura neredeyse fiziksel olarak hissettirir. Rüzgârın uğultusu, nemli toprak kokusu, mum ışığında okunan belgeler… Hepsi öykünün dokusuna sinmiştir. Yaltırık’ın üslubu, bilgiyle duygunun, tarihsel belgeyle söylencenin iç içe geçtiği bir tonda ilerler. Bu sayede okur, sadece korkmaz; geçmişin tozlu sayfaları arasında bir arkeolog gibi dolaşır.

Kişisel olarak Istrancalı Abdülharis Paşa, bana Türk edebiyatının kendi gotiğini yaratabileceğini gösteren bir dönüm noktası gibi gelir. Yaltırık, korkunun evrensel dilini yerel malzemeyle yeniden kurar. Eseri okurken, yalnızca doğaüstü bir varlığın değil, tarihin kendisinin bir hayalet gibi üzerimize çöktüğünü hissederiz.

Bu öyküyü okura önerirken şunu söylemek gerekir: Istrancalı Abdülharis Paşa, ürkütmek için değil, hatırlatmak için yazılmıştır. Çünkü bazen en karanlık hikâyeler, geçmişin unutturulmuş yüzlerinden gelir. Yaltırık’ın paşası, hem tarihin hem insanın vicdanında dolaşan o hayaletin ta kendisidir.